x
Het Amfitheater: Waar mensen en dieren elkaar op leven en dood bevochten.
Maar de kracht van de Romeinen was dat ze behalve efficiënt en flexibel, tevens meedogenloos en zeer bloeddorstig waren.
En de mensen wilden vermaakt worden. Een odeum waar muziekuitvoeringen plaatsvonden en dichters optraden was niet genoeg. Een theater, waar komische of tragische
toneelvoorstellingen werden opgevoerd was aardig maar niet voldoende. Nee: Er moest een amfitheater zijn waar mensen en dieren elkaar op leven en dood bevochten.
Dat was pas sensatie!
De spelen in het amfitheater waren wreed, zeer wreed.
Amfitheater van Pompeii, je ziet de dubbele trappen aan de
noordkant
1) Het amfitheater van Pompeii, algemeen
Het amfitheater werd in 70 v. Chr. gebouwd, betaald door de magistraten C.Quintius Valgus en M Procius.
Het is hiermee het oudste intact gebleven stenen Romeins amfitheater.
Het lag in het zuidoosten van de stad in een hoekje tegen de zuidelijke en oostelijke verdedigingsmuren aangebouwd.
Bijzonder zijn de twee dubbele- en twee enkele trappen aan de buitenkant van het theater die naar de hoger gelegen zitplaatsen leiden.
Er waren geen onderaardse ruimtes zoals bij de meeste andere amphitheaters.
Het amphitheater
Nu ja, een gladiator of toeschouwer uit die tijd  zou het amphitheater van vandaag niet  herkennen. Hieronder zie je de nageschilderde fresco's van Francesco morelli.
Dit zag je op de muren langs de arena. Probeer ze op die nu kale muur hierboven te projecteren en je ziet een compleet ander beeld.
Tegen de zon kon een enorm zeil gespannen worden (Vela of Velarium). Op de bovenrand kun je nog de stenen ringen zien waarin de palen gezet werden om het zeil te steunen.
De eerste 5 rijen zitplaatsen vanaf de arena (Ima cavea) waren voor de belangrijkste personen van de stad, afgescheiden van het gewone volk door een stenen balustrade van 80
cm hoog. Daarboven waren 12 rijen (Media cavea) voor gegoede burgers, en dan nog 18 rijen (Summa cavea) voor het gewone volk.
De bovenste zitplaatsen hadden een aparte opgang en waren alleen voor vrouwen. Vroeger mochten vrouwen overal zitten, maar keizer Augustus vaardigde een wet uit
(lex iulia theatralis) waarin werd vastgelegd wie waar in een amfitheater mochten zitten en vrouwen werden helemaal naar boven verbannen.
De afmetingen  van het amfitheater zijn 135 bij 104 meter en het kon plaats bieden aan 20.000 toeschouwers. Dat was ongeveer de hele bevolking van Pompeii!
De arena zelf is 66.80 x  34.50 meter.
"
Arena"  is Latijn voor "zand". Zand neemt makkelijk bloed op en kan snel weer op orde worden gemaakt voor het volgende programma onderdeel.
Rond de arena is een muur van 2,18 m hoog en ooit waren daarop  prachtige fresco's te zien.
Waarschijnlijk was er nog een extra ijzeren hekwerk op de muur, ter bescherming tegen de wilde dieren. Op de eerste rijen zaten immers de belangrijkste personen van de stad.
En nog een afbeelding gered
van de ondergang
nu door F. Mazois.
De eerste opgraving was in 1748, maar gelukkig werd de plek snel weer verlaten. De hernieuwde opgraving  (1813-1816) was al rampzalig genoeg.
De prachtige fresco's waren toen nog vrijwel intact. Gelukkig heeft Francesco morelli  ze in 1816 nauwkeurig nageschilderd en dat was maar goed ook, want al vrij snel
waren de fresco's door slechte conservering en de weersinvloeden totaal verdwenen...
Reconstructie van het
velarium, het zeil wat
opgehangen werd als
bescherming tegen
de zon
Links nageschilderd door Morelli, daarnaast een vollediger plaatje
In het midden de scheidsrechter, rechts de gladiator die zijn helm aangereikt krijgt.
De man links bespeelt een buccina.
Zie en hoor dit fantastische instrument
Op deze luchtfoto kun je goed
zien dat het amfitheater tegen
de stadsmuur was aangebouwd.
Ook zie je het terreinverschil
tussen de arena en het
straatniveau.
De bovenste ring met de
loges, waarschijnlijk
alleen voor vrouwen.
Op de achtergrond de
moderne stad Pompeii.
Richting noord
Zijaanzicht
...De show!!
-  Gladiatoren die elkaar op leven en dood bevochten. Hier ging het om, het waren de sporthelden van nu. (Wanneer je als gladiator lang genoeg overleefde om bekend te worden)
De wapens werden op echtheid gecontroleerd door de editor tijdens de
probatio armorum, zodat de mogelijkheid "zogenaamd" dood te zijn uitgesloten werd.
-   De gladiatoren vochten meestal in paren. Gewoonlijk minimaal 20 paar per spelen!
-   Wanneer een gladiator verloren had en om genade smeekte en het publiek (en de editor) vond dat hij dood moest, moest de overwinnaar hem doden en werd van het slachtoffer
verwacht waardig te sterven zonder geschreeuw of wat ook. (je toonde je keel naar de overwinnaar die met een dolk of zwaard of ander steekwapen dwars door je keel in je hart stootte)
-   Maar als je dapper gevochten had en je verloor en vroeg om genade vond het publiek meestal dat je mocht blijven leven tot een volgende keer...
-   Na de strijd kwamen slaven, verkleed als de goden Mercurius en Charun de arena in.
Mercurius testte of de gladiator echt dood was met een gloeiend heet gemaakte ijzeren staf. Wanneer hij nog leefde sloeg Charun hem met een hamer alsnog de hersens in.
Slaven (Libitinarii) sleepten het lichaam daarna uit de arena door de "Porta Libitinensis", de poort genoemd  naar de Etruskische godin van dood en begrafenis.
Daarna werd het zand weer aangeharkt voor de volgende gladiatoren.
-   Het lijk van een gladiator ging eerst naar het spoliarium.
In het  spoliarium werd oa.de wapenuitrusting van de dode lichamen afgehaald, want de wapenuitrusting was  zeer kostbaar en eigendom van de
Ianista (eigenaar en/of manager  van de gladiatoren)
-  De Pompa
Een munus begon feestelijk met de pompa:  muziek en een parade van de gladiatoren in hun volle wapenuitrusting. Het moet een prachtgezicht geweest zijn. Offers werden
gebracht om de goden gunstig te stemmen. Ook de sponsor (
editor muneris), in provinciestadjes als Pompeii meestal een aedile of andere magistraat die stemmen
wilde winnen, werd in het zonnetje gezet.
Hierna begonnen de spelen.
-  Het begon met de venationes (jachtpartijen). Dieren vochten tegen dieren of tegen mensen.
Een absolute favoriet waren beren tegenover stieren.Vaak waren er ook geïmporteerde (roof)dieren te zien, zoals leeuwen en tijgers.
Dit hing af van het geldbedrag wat de sponsor (
editor) kon besteden. Wilde je laten zien dat je schatrijk was bestelde je toch minimaal een olifant of een exotische struisvogel.
-  De gladiatoren die tegen wilde dieren vochten heetten
bestarii. Ze vochten met speren. De bestarii werden niet beschouwd als echte  gladiatoren, hoewel sommigen
van hen beroemd werden.
-  Als extra voorstelling waren er soms circusachtige shows met gedresseerde wilde dieren.
De ochtend:
Lunchtijd!
-  Nu was het tijd voor terechtstellingen. Sommige misdadigers kregen als ergste straf dat ze verscheurd moesten worden door wilde beesten. (Ad bestias)
Ze moesten naakt, of bijna naakt, de arena in.
Het publiek, als ze al keken, want dit was natuurlijk hèt moment om buiten het amphitheater een plasje te plegen of bij een van de vele kramen wat eten te
kopen, vond er weinig  aan want je  zag geen strijd,  alleen wanhopige mensen  rondrennen (of vastgebonden aan een paal) en aangevallen worden door
opgehitste wilde beesten.
Ondertussen waren de Bestiarii ook nog aan het werk. Het was een gigantische slachtpartij van  mensen en dieren.
-  Als de laatste terdoodveroordeelde en dier vermoord was, en het bloed in de arena weer met vers zand was verschoond,  kwam de beurt aan de clowns (praegnarii)
die op koddige wijze gladiatoren nadeden en milde grappen maakten over de magistraten van de stad.
Ze "vochten" met houten zwaarden of stompe dolken. (net als in de trainingen van echte gladiatoren) Er viel dan ook weinig bloed.
Er werd vrolijke muziek bij gespeeld, voor zover trompetten, cimbalen en het waterorgel vrolijk kunnen klinken.
Maar het was een aardig opwarmertje voor de voorstelling waar iedereen eigenlijk voor was gekomen...
In de namiddag:
Achillus doodt een Troyaanse gevangene.
Achter hem  zie je een als Charun verklede
man, met het masker en de
gevreesde hamer!
(Etruskische vaas,4 de eeuw v.Chr.)
Nog een afbeelding van een
Charun. Ik vind het masker
heel eng.
Er waren protesten tegen de spelen door vooraanstaande senatoren en filosofen (bv. Seneca), maar verrassend genoeg niet of nauwelijks tegen de wreedheden
die  in de arena tegen mensen en dieren werden begaan. Het probleem in hun ogen was het publiek dat zich moreel verlaagde door zich uitzinnig te laten opzwepen.
Dus je kunt bijna spreken van de problemen met de
hooligans van nu.
Dit mozaïek laat je een doorsnee voorstelling in een amphitheater zien.
De muziek bovenaan, (Let op het orgeltje!)  verschillende gladiatoren combinaties
daarnaast en onder.
Je ziet ook de scheidsrechter in wit tunica met rode strepen en de houten stok op rij een,
derde van rechts en op rij twee, tweede van rechts.
Op rij drie en vier ter dood veroordeelden, zie de vastgebonden man op rij drie en
de naakte man vastgehouden door een hulp, en bestiarii vechtend tegen wilde dieren.
Je ziet ook dieren onderling jagend op elkaar. Werkelijk gruwelijk !!!!
Zliten, 200 AD
<
(Villa Dar Buc Ammera, vlakbij Lepcis Magna)
Kalendio (retarius) vecht tegen
Astyanax (secutor)
Op het tweede plaatje eronder zie je
dat hij het niet overleefd.

4) Wie waren de gladiatoren?

Hedendaagse impressie van een gevecht
tussen een secutor en een retiarius.
De scheidsrechter staat in het midden.
Gladiatoren waren  meestal slaven, maar ook krijgsgevangenen, veroordeelde misdadigers en zelfs vrije Romeinen.
Ze kregen een zware en gedegen opleiding.
Ook in Pompeii was een trainingsschool met oefenvelden en zelfs een zwembad.
Naast de intensieve dagelijkse training kregen ze meestal uitstekende medische verzorging en goed te eten.
Ze vochten niet vaak in een officiële show in een arena, gemiddeld maar zo'n 5 keer per jaar.
Toch had een gladiator statistisch gezien maar 25% kans zijn eerste jaar te overleven.
Misdadigers die tot de spelen (
ad ludum) veroordeeld waren en dat drie jaar wisten te overleven werden daarna vrijgelaten.
Een slaaf die als misdadiger veroordeeld was en drie jaar overleefde werd geen vrij man, maar wel vrijgesteld van verder vechten in de arena.
Wanneer het vonnis echter "door het zwaard" (
ad gladium) was, dan werd je zo snel mogelijk in de arena vermoord.

Tijdens de wedstrijden golden strenge regels en er was altijd een scheidsrechter bij: de
summa rudis, herkenbaar aan de houten stok die hij vasthield.
Meestal was de scheidsrechter een oud-gladiator of de Lanista
(leider van de gladiatorenschool) zelf. Helaas is er bijna niets bekend over de wedstrijdregels.
Wanneer een gladiator overwonnen was en nog niet op sterven na dood, legde hij zijn schild op de grond en stak zijn wijsvinger op.
Hiermee vroeg hij om genade. De editor (
degene die de spelen betaalde)  besloot dan of de gladiator bleef leven of alsnog gedood moest worden.
Het publiek, onderhand uitzinnig van opwinding, schreeuwde "mitte" (
Laat gaan!), of "Iugula" (dood hem!)
De editor lette natuurlijk op wat het publiek graag wilde. Maar gladiatoren werden niet snel op deze manier gedood, want dat was kapitaalvernietiging.

Wanneer een gladiator gewonnen had kreeg hij een erepalm, soms kostbare stukken gladiatoruitrusting, en, niet onbelangrijk, een flink geldbedrag.
Ze kregen dit in de arena na de gevechten uitgereikt.
Een hele goede gladiator of publiekslieveling kreeg een lauwerkrans en kon zelfs zijn vrijheid verdienen. Hij kreeg dan symbolisch een houten zwaard (
rudis) aangeboden.

Helaas, ondanks alle roem en geld werd de gladiator in het gewone leven geminacht.
Hij werd ook wettelijk achtergesteld: "infamis" net als in die tijd bv. acteurs, barmeisjes of prostituees.
Een vrijgelaten gladiator bleef daarom meestal weinig  anders over dan bij te tekenen, of trainer van gladiatoren te worden.
Vergeet ook niet dat er in een gladiatorschool, niet voor niets "familia" genoemd, waarschijnlijk een sterke onderlinge binding was zodat een gladiator niet graag weg ging.
Volgens graffiti uit Pompeii werden ondanks of dankzij de slechte reputatie van gladiatoren veel vrouwen aangetrokken door deze stoere "foute" mannen.
Je ziet een hoplomachus en een murmillo.
De murmillo is gewond aan zijn schouder,
je ziet het bloed eruit stromen.
Als teken van overgave heeft hij zijn schild
op de grond gegooid, wendt hij zich naar de
scheidsrechter, en steekt de wijsvinger omhoog.
(Detail van het  grote mozaïek boven).
Hier vraagt een Retiarius
genade aan de Secutor
door zijn wijsvinger op te steken.
Beker van terra sigillata.
De duimenkwestie. Omhoog of omlaag of toch anders?
We denken allemaal dat het teken voor doden de duim omlaag is en het teken voor leven de duim omhoog.
Het zal je verbazen dat het eigenlijk totaal niet vaststaat en dat vele geleerden al jarenlang hierover in discussie zijn.
Wat wel vaststaat, is dat een gladiator om zijn leven smeekte door zijn wijsvinger op te steken.
De menigte reageerde waarschijnlijk door de duim omhoog of omlaag te doen, of ook door de duim horizontaal een beweging naar het hart te laten maken (
pollicem vertere)
Dit zou allemaal betekenen: "Doden".
Wanneer het publiek echter de duim tegen de wijsvinger hield
(pollicem premere), ons gebaar tegenwoordig voor "top" of "lekker", betekende het dat ze de gladiator wilden laten leven.
Ook het wapperen met doeken en het scanderen van "mitte" betekende "leven".
De editor moest uiteindelijk beslissen. In het geval van doodmaken hield hij de duim tegen de handpalm met de vingers er overheen gevouwen.
Het gebaar van de editor om een gladiator te sparen was waarschijnlijk de duim tegen de wijsvinger. *
*
Barbara F. McManus, The College of New Rochelle , revised February, 2007
Hier zie je het gebaar wat
de editor maakte (zijn hand links
te zien achterlangs de fluitspeler)
om de overwonnen gladiator het
leven te sparen.
Je ziet ook de overwinnende
gladiator klaarstaan om eventueel
de genadesteek te geven.
Er waren verschillende soorten gladiatoren, ieder met eigen wapens en tactieken. Ze werden grofweg ingedeeld in zwaar bewapend of licht bewapend.
In het amphitheater stonden altijd gladiatoren van verschillende disciplines tegenover elkaar.
Een paar klassieke combinaties:
- De murmillo vocht met de thraciër of de hoplomachus.
- De bewegelijke, maar nauwelijks beschermde en lichtbewapende retiarius werd vaak aan de zwaarbewapende secutor gekoppeld.
Retiarius De retarius was de enige gladiator die geen helm droeg. Was gewapend met een drietand (fascina), een dolk (pugio) en een werpnet (rete, met een doorsnee van zo'n 3 meter)
om de tegenstander in te verwarren. Zijn bescherming bestond uit een opstaande schouderplaat op zijn linkerschouder, de
galerus, en een leren mouw, manica, om zijn linker arm.
Secutor (provocator)  Zijn helm was eivormig met een ronde kam en 2 gaten voor het zicht. De vorm van de helm was om te voorkomen dat de secutor  verward zou raken
in het net van de retiarius. Nadeel was dat het de ademhaling belemmerde. De kleine ronde ooggaten waren ter bescherming tegen de drietand van de retarius. Hij was bewapend
met een lang schild en een kort zwaard. Zijn zwaardarm werd beschermd door een
manica en hij had een scheenbeschermer om zijn linkerbeen.
Thraciër (thraex) Vocht met een helm met  brede rand en een vizier, kort gebogen zwaard (sica) en klein vierkant schild. Vanwege het korte schild wat weinig
bescherming bood droeg hij lange metalen scheenbeschermers tot over de knie. Dit is ons meest bekende beeld van een "gladiator"
Hoplomachus (samnis) Zwaarbewapende gladiator. Zag er prachtig uit met zijn gepluimde helm met een paardestaart. Zijn wapens waren  een lans en verder in het
gevecht een kort zwaard, ook had hij een klein rond bronzen schild. Om zijn linkerscheen had hij een leren of metalen beschermer (
ocrea) en om zijn zwaardarm een
manica, een leren mouw. Hij was een gemodelleerd naar de Griekse Hopliet en vocht vaak met de Murmillo, die Romeinse legerwapens droeg. Op die manier werden oude
vetes tussen Romeinen en Grieken "veilig" opnieuw nagespeeld.
Murmillo (gallus)  De naam murmillo is afgeleid van het woord murmo (= een vis: de marmerbrasem). Zijn helm werd gekenmerkt door de  grote opstaande vin
van een vis. De murmillo was gewapend met een zwaard
(gladius) en beschermde zich met een manica om zijn zwaardarm, een rechthoekig schild wat veel langer
was dan dat van een Thraciër en een scheenbeschermer om zijn linkerbeen.
Murmillo - Hoplomachus
Murmillo -  Thraciër
Secutor -  Retiarius
Dit waren de 5 meest voorkomende gladiatoren.
Maar er waren er nog veel meer.
Bv. de Essedarius: zijn intrede in de arena was achterop een  
essedum, een tweewielige Keltische strijdwagen. Hij droeg een helm zonder vizier, een middelgroot ovaal schild, een
speer en een zwaard en bepantsering op zijn rechterarm. Het moet bijzonder spectaculair geweest zijn deze strijdwagens op elkaar in te zien rijden in de arena.
De essedarii sprongen dan van de wagens om te voet met elkaar te vechten. Op een graffiti in Pompeii wordt het optreden van essedarii als speciale attractie vermeld.
Reconstructie. Zie de  Hoplomachus
met zijn roodgeverfde
paardestaart aan de helm.Stoer!

3) De meest voorkomende gladiatoren

De eigenaardige helm
van de secutor
Helm van een Thraciër
gevonden in Pompeii
Secutor tegenover
retarius met scheidsrechter
op de achtergrond
De helm van een
Murmillo. Het lijkt op
dat van een Thraciër
maar is te herkennen
aan de hoge kam.
Nog een keer de helm
van de secutor, omdat
ik ze zo grappig vind.
Thraciër tegenover
Murmillo
Helm van Thraciër
(Of Murmillo??)
Ook gevonden in
Pompeii
De naam gladiator komt van gladius = zwaard
Wapens, gevonden
in de
gladiatorbarakken.
Pompeii
-Crescens retiarius puparum matutinarum nocturnarum et aliarum medicus ('Crescens de retarius, geneesheer van meisjes die vroeg opstaan, die laat gaan slapen, en van de andere ook' )
En over dezelfde Crescens:
-Reti(arius) Cresce(n)s puparru(m) (=puparum) dom(i)nus ('Crescens de retiarius, heer der meisjes' )
Kan ook goed zijn dat deze Crescens het zelf schreef natuurlijk...
Een paar beroemde graffiti uit gladiatorbarakken in Pompeii:
-Celadus tr<aex> suspirium puellarum ('Celadus de Thraciër laat de meisjes zuchten').
Een werkelijk schattig mozaïek (is mijn mening) uit Rome.
Je ziet hier de erepalmen en onder de tafel het geld in zakken
voor de overwinnaars van de gladiatorspelen klaarstaan.
Erepalmen huiselijk gekweekt in een potje!
Villa del casale, Rome
Velen die de graffiti  maakten hielden nauwkeurig "de stand" bij van de gladiatoren, hun aantal wedstrijden, overwinningen, etc.
Er schijnt ook flink gegokt te zijn tijdens de spelen op mogelijke overwinnaars of verliezers.
links
Oceanus L(ib)  XIII V(icit) tegenover Aracintus  III
Rechts
Severus tegenover Albanus, waarbij speciaal vermeld
wordt dat Albanus linkshandig is.(De letters SC
= Scaeva = linkshandig)
(
Casa dei Cei )
Een gladiator van de school van
Neronianus (N), genaamd Asteropaeus, is
de winnaar  (V) en zijn tegenstander Oceanus
werd, hoewel hij verloor, niet gedood (M)
De Romeinse cijfers laten het aantal wedstrijden zien.
Overigens kon de persoon die deze graffiti
maakte aardig tekenen!
(Casa del Labirinto)
Een uitgebreid verslag van iemand die vol was van
een gevecht dat hij in het amphitheater van Nola
had gezien.
Bovenaan zie je de held van show: de beste van de school van Nero
-dit was een bekende gladiatorschool- Princeps Neronianus
Hij vecht tegen ene Creunus. En won.Creunus werd gespaard.
Je ziet links en rechts de muzikanten.
Daaronder zie je het gevecht tussen Marcus Attilius, tegenover
Hilarus. Hilarus  was blijkbaar een doorgewinterde gladiator, ook
uit de school van Nero. Attilius was een groentje (tiro) en ook nog
eens iemand die vrijwillig gladiator was geworden.
Tot verbazing en vast grote bewondering won Attilius.
Hilarus werd gespaard.
Op het onderste plaatje moet Attilius nog eens optreden, nu
tegen ene Recius Felix. En weer won hij!!!!
(
Graf nr.19 Porta Nocera)
Het lezen van de afkortingen:
V = vicit = winnaar
M = missus =  heeft verloren maar is gespaard
P = perit = dood
L = lib = vrijgelaten
Een C bij de naam, soms omgekeerd geschreven, betekende "coronarum" oftewel gelauwerd, voor betoonde moed.
Een T bij de naam betekende "Tiro" oftewel een groentje.  Het was zijn eerste echte gevecht in het amphitheater voor
publiek. Vaak ook het laatste...
Een fan van een bestarius. Op de eerste graffiti is alleen
leesbaar de naam : Venusius
De rest van de tekst is onleesbaar maar
het laatste woord is: leeuw
De tweede graffiti  is de naam van Venustius, mooi verwerkt in een schip.
( Casa del Sacello iliaco)

5) Graffiti uit Pompeii

Twee graffiti uit het huis van Obellius Firmus.
De dubbele trappen aan de
westkant
De zitplaatsen aan
weerzijden van de
'Porta Sanavivaria'
de hoofdingang aan de
noordkant.
De helmen gevonden in Pompeii wogen tussen de 3.3 kg tot 6.8 kg. Gemiddeld waren ze 4 kg.!
Reconstructie
Een Hoplomachus
vecht tegen een
Murmillo.
Porta Stabia, Pompeii
Elke gladiator vocht op blote voeten.
De standaard uitrusting voor de meeste gladiatoren waren een lendendoek (subligaculum), vastgemaakt rond het middel met een riem (balteus).
Rond de benen werden ter bescherming repen leer of doek gewikkeld en vastgesnoerd.(fasciae). De hoogte van de bescherming hing af van het type gladiator.
Ook de rechterarm werd meestal op die manier beschermd (manica).
Veel van de gladiatoren waren naar wapenuitrusting, wapens en vechttechnieken losjes gebaseerd op door Romeinen overwonnen volkeren.
De Thraciër bv. was gemodelleerd naar, jawel, de naam zegt het al, de Thraciërs.
De  Thraciërs hadden ooit een enorm rijk gelegen in het Noordoosten van Griekenland, het Zuiden van Bulgarije en Europees Turkije.
Sulla nam krijgsgevangenen mee van de slag tegen koning Mithridates in 80 v. Chr. en naar deze krijgsgevangenen  werd het gladiatortype "Thraciër" gemodelleerd.
De beroemde Spartacus, leider van de opstand van slaven en gladiatoren  tegen de Romeinen, was een echte Thraciër!
1)   Het amfitheater van Pompeii: Algemeen
2)   De spelen in het amfitheater. Wat was er te zien?
3)   Gladiatoren: de meest voorkomende soorten
4)   Wie waren de gladiatoren?
5)   Graffiti uit Pompeii
6)   Nogmaals het amfitheater van Pompeii
7)   Gladiatorenschool in Pompeii
8)   Gladiatorenschool / Ludus gladiatori
9)   Wat aten de gladiatoren?
10)  Wie betaalden de spelen?
11)  Spel en spannend verhaal
1)   Het amfitheater van Pompeii: Algemeen
2)   De spelen in het amfitheater. Wat was er te zien?
3)   Gladiatoren: de meest voorkomende soorten
4)   Wie waren de gladiatoren?
5)   Graffiti uit Pompeii
6)   Nogmaals het amfitheater van Pompeii
7)   Gladiatorenschool in Pompeii
8)   Gladiatorenschool / Ludus gladiatori
9)   Wat aten de gladiatoren?
10)  Wie betaalden de spelen?
11)  Spel en spannend verhaal
Onderzoek, tekst en webdesign Sione van Walderveen

2) De spelen in het amphitheater. Wat was er te zien?

Delen op facebook
Deze foto geeft je bijna de
sensatie alsof je als gladiator
in de arena staat!
De werkelijkheid. Rechts een zwaargewonde
thraciër. Links de overwinnaar, een murmillo.
Fresco uit Pompeii, opgegraven in 2019.