Het Amfitheater: Waar mensen en dieren elkaar op leven en dood bevochten.
De eerste gladiatorspelen werden gehouden op begrafenissen en stammen al uit de tijd van de Etrusken. Rijke Romeinen (ook vrouwen)  lieten soms speciaal geld na voor een gladiatoroptreden  tijdens hun begrafenis. Wegens doorslaand succes van deze optredens kwamen er al snel privéscholen die gladiatoren voor openbare optredens trainden.
Sinds het keizerrijk werden de grootste  trainingsscholen betaald door de staat. Dit was wel zo handig als je vechtmachines opleid en niet wilt dat ze zich tegen je keren.
De eigenaar van zo'n school heette
lanista.
De Lanista leidde eigen slaven op tot gladiatoren en daarnaast de slaven van rijke Romeinen die gladiator moesten worden.
Ook was er een groep vrije Romeinen die om wat voor reden ook (geld,  roem of sensatie) gladiator wilden worden. Dat kon, ze werden
auctorati genoemd.
De auctoratus tekende een contract met de lanista voor een vooraf bepaald aantal gevechten.
Hoewel zeldzaam, waren ook vrouwelijk gladiatoren (
amazones) Echt serieus werden ze niet genomen, meestal moesten ze vechten tegen dwergen. Altijd in voor een lolletje, die Romeinen,
De Lanista verhuurde zijn gladiatoren per evenement aan degene die er het meest voor wilde betalen.
Dat wil zeggen dat zijn troepje  gladiatoren, net als artiesten nu, ook konden optreden in andere amphitheaters.
Een rijke Romeinse eigenaar besliste natuurlijk zelf wanneer zijn gladiatoren  ter zijner eer en glorie moesten optreden, maar dat zal wel in nauw overleg met de lanista geweest zijn.

Er was dagelijks gymnastiek en trainingen onder leiding van een expert in hun discipline : Doctores (meestal  ex-gladiatoren).
Ook waren er masseurs en artsen aanwezig. Hygiëne en baden werden belangrijk gevonden. Kortom de perfecte omgeving om tot optimale prestaties te komen.
Op het oefenveld werd gevochten met houten zwaarden en stompe degens. De houten wapens (rudes) waren waarschijnlijk veel zwaarder van gewicht dan de echte
wapens, zodat na deze trainingen het vechten in de arena met  echte wapens een eitje was. Nu ja, bij wijze van spreken dan.
De botten en gewrichten van de handen en voeten waren, door het vele trainen, extreem ontwikkeld. Er werd altijd op blote voeten gevochten.
Gladiatoren kregen een zeer zware opleiding.
Ze werden ingedeeld in diverse vechtdisclipines, met ieder weer andere wapens en technieken.
De gladiatoren die samen op een school en in dezelfde disclipine werden opgeleid, heetten een "Familia".
Meestal was er een sterke onderlinge band en waren ze samen verenigd bij een begrafenisondernemer om zo de begrafenis en grafsteen voor een omgekomen mede gladiator
te kunnen betalen.
Er werd dan ook geleerd een tegenstander, heel vaak een vriend en trainingspartner uit dezelfde Familia, snel en zonder onnodige pijn te doden.
Een gladiator die net begon was een  novicius. Na het afronden van de training was je een Tiro ("groentje") en klaar voor je eerste gevecht.
Overleefde je je eerste gevecht werd  je meteen gepromoveerd tot Veteranus. 
Gladiatorenschool  (ludus gladiatori)

8) Gladiatorenschool (Ludus gladiatori)

De gladiatoren kregen drie goede maaltijden per dag, meer dan menig vrij man of slaaf.
Met het eten werd, net als nu in de sport, geëxperimenteerd om tot optimale prestaties te komen.
Ze volgden een strikt, vrijwel vegetarisch, dieet van voornamelijk bonen en gerst. Daarom werden gladiatoren soms spottend "hordearii" oftewel "Gerstemannen"
genoemd. [Hordeum vulgare = gerst]
Van de Grieken namen ze de gewoonte over veel ui te eten en ook het insmeren met uiensap voor een wedstrijd om "de spieren te versterken" was een algemeen gebruik.
Ook knoflook en sla werden in grote hoeveelheden gegeten. Verder werd het eten aangevuld met eieren, gedroogd fruit, af en toe geroosterd vlees, verse kaas, noten en geitenmelk.
Daarnaast werd als voedingssupplement  bv extra calcium in de vorm van verpulverde beenderen en as gebruikt, weggespoeld met wijnazijn, zoals ook in het leger gedronken werd.
Alcohol werd niet gedronken!!
De avond voor een gevecht was er een maaltijd met juist veel vlees en andere lekkernijen om de mannen op te peppen. ( '
Coena Libera' )
Het normale gladiatorendieet leverde veel koolhydraten. Dat hielp de gladiatoren op gewicht te blijven en vetlagen op te bouwen.
Want hoewel films ons het beeld geven dat gladiatoren eruitzagen als bodybuilders, had je in de Romeinse tijd behalve kracht en vaardigheden ook vetlagen
nodig om in de arena te overleven.
"Een kussen van vet beschermt je tegen snijwonden, en beschermt zenuwen en bloedvaten in een gevecht", zegt Karl Grossschmidt.
"Bovendien zorgen magere gladiatoren, als ze gewond raken, voor weinig spektakel. Oppervlakkige wonden zien er spectaculairder uit als je een vetlaag hebt. Ze bloeden, het doet niet zoveel pijn en je kunt gewoon doorvechten. En voor de toeschouwers ziet het er geweldig uit."
(prof. Karl Grossschmidt en dr. Fabian Kanz, beiden verbonden aan de Medical University of Vienna. Archaeology Volume 61 Number 6, November/December 2008)
Vanwege het gevaar wat gladiatoren konden vormen  waren de echte wapens elders opgeslagen in een beveiligde wapenopslagplaats.
In Pompeii was dat waarschijnlijk de  "Schola Armaturarum Iuventutis Pompeianae", gevestigd aan de
via dell' Abbondanza.
In de gladiatorenbarakken van Pompeii zijn overigens veel echte wapens en gladiatoruitrustingen gevonden, dus echt streng werd er blijkbaar niet aan gehouden.
Waar we meer van weten is de eed die een gladiator aflegde voor hij zijn training begon in een gladiatorschool.
De eed spreekt boekdelen over de gehardheid van deze mannen:
"In verba Eumolpi sacramentum juravimus, uri, vinciri, verberari, ferroque necari, et quicquid aliud Eumolpus jussisset, tamquam legitimi gladiatores domino corpora animasque religiosissime addicimus."
Hij zwoer dat hij : " Vernederingen van de ergste soort zou doorstaan, dat hij de dood door verbranding, in ketenen of door het zwaard zonder protest zou ondergaan" .
Door deze eed wijdde de gladiator zich aan de goden van de onderwereld, op wier bevel zijn leven werd gespaard of geofferd.

10) De sponsoren van spelen in Pompeii

Par(ia) XLIX (de) familia Capiniana muneribus Augustorum pug(nabunt) Puteolis a(nte) d(iem) IV Id(us) Mai(as) et XVII XV K(alendas) Iu(nias) Vela erint (=erunt) Magus scripsit

'49 paren uit de gladiatorenfamilie van Capinius zullen op kosten van het keizerlijk huis strijden te Pozzuoli de vierde dag vóór de Idus van mei (=12 mei) en de zeventiende en de vijftiende dag vóór de Kalends van juni (=16 en 18 mei) Er zullen zeilen gespannen worden. Magus heeft dit geschreven'
A(uli) Suetti Certi aedilis familia gladiatoria pugnabit Pompei(i)s pr(idie) K(alendas) Iunias Venatio et vela erunt

'De gladiatorentroep van aedilis Aulus Suettius Certus zal vechten in Pompei de dag vóór de Kalends van juni (=31 mei) Er zal een jachtschouwspel zijn, en er zullen zeilen gespannen worden.'
Grafsteen van ene Palumbus.
Afgebeeld met een overwinningspalm
in zijn ene hand en zijn andere hand
rustend op zijn gladiatorhelm.
(Ephesus, Turkije)

Een van de skeletten opgraven in de
"gladiatorbegraafplaats" in  Ephesus.
De schedel toont duidelijk de dodelijke verwondingen veroorzaakt door de
drietand  van een Retarius. Deze zware verwonding aan het hoofd was zeldzaam,
alle gladiatoren behalve de retarius droegen een helm.

Zoals je hieronder leest werd er ook reclame gemaakt voor gladiatorspelen in andere steden. Pozzuoli was zo'n 50 km verderop en had dus blijkbaar ook een ampitheater.
Grafsteen voor ene Hermes
Hij won 8 gevechten en stierf
in zijn negende..
(Ptolemais,Libië )


De munera waren spelen die betaald werden door een sponsor. De sponsor werd editor genoemd.  Dit was een rijk persoon met een publieke functie die graag  herkozen wilde worden of
om een andere reden de gunst van het publiek hard nodig had. Of  hij was gewoon steenrijk en had  lol in de spelen. Misschien had hij zelfs wel een eigen groepje slaven laten opleiden tot gladiatoren en wilde hun kunsten showen aan een groot publiek.
Er waren in de 1ste eeuw na Chr. een paar beroemde gladiatorenscholen. Je had met name de  twee keizerlijke scholen: Familia gladiatoria Iuliani en de Familia gladiatoria Neroniani.
Uit een graffiti in Pompeii is de naam bekend van de laatste  Lanista in Pompeii voor de vulkaanuitbarsting: Pomponius Faustinus (62 tot 79 AD).
De gladiatoren uit Pompeii noemden zich dan ook trots 'Familia gladiatoria Pomponi Faustini'. Ze hadden de tijd niet om echt naam te maken.
Hier een steen voor
Martialis, een retiarius.
(Smyrna, het huidige ?zmir
in Turkije)

Er zijn in Pompeii nog diverse graffiti te lezen waarin spelen worden aangekondigd. De graffiti zijn bescheiden, dwz zonder  afbeeldingen.
De editor wordt genoemd, de stad, de data en het soort show natuurlijk: Jachtpartijen, atletiekwedstrijden en/of gladiatorspelen.
Het aantal gladiatoren wordt genoemd, hoe meer hoe beter. In Pompeii lag het gemiddeld op 20(!) paar gladiatoren per spelen.
Ook de extraatjes worden vermeld, zoals een bv. een beroemde gladiator, exotische wilde beesten, of het spannen van een zeil tegen de zon (vela), want
dat was een zeer kostbare zaak die de editor zelf moest betalen..
De spelen duurde meestal meerdere dagen, niet noodzakerlijkerwijs aaneengesloten.
Gouden kans voor de hotelletjes en ook de verkopers van hapjes, drankjes, kussentjes (harde stenen banken in het amphitheater!) en prullaria buiten het amphitheater.
De aedile Aulus Suettius Certus had blijkbaar een aardig troepje gladiatoren laten opleiden. Er zijn twee aankondigingen van spelen bewaard gebleven waarvan hij de editor was.
De aankondiging werd gevonden op een muur van de via dell' abbondanza, vlakbij het forum. De ander, met dezelfde tekst, was te lezen in de Vico del Lupanare. Hier was een toevoeging onder de tekst geschreven:
omnibus Nero[nianorum mun]eribus feliciter/ scr(ipsit) / secundus/ dealbante victor]e / adstante / vesbino[red]em[p] tore 
'Veel geluk aan de gladiatorfamilie van Nero. Geschreven door Secundus, muur gewit door Victor met de hulp van Vesbinus.'  (lees meer over de methode van graffiti)
Naast zeilen tegen de zon, soms waren ze heel mooi, Caesar had bv. donkerblauwe zeilen met zilveren sterren  laten spannen in Rome, kon je als editor nog uitpakken met bv. het uitdelen van gratis water of nog beter: Het besprenkelen van het publiek met parfum. (Sparsiones)
En decadente gewoonte uit Rome?  Zelfs in Pompeii wordt dit tot tweemaal toe vermeld in graffiti!!
(Het principe bestaat uit  waterleidingen met gaten waar water onder druk door wordt gepompt zodat het uit de gaten spuit over de hoofden van mensen. Het water was geparfumeerd met balsem of saffraan.)
D(ECIMI) LUCRETI / SATRI VALENTIS FLAMINIS NERONIS CAESARIS AUG(USTI) FILI(I)
/ PERPETUI GLADIATORUM PARIA XX ET D(ECIMI) LUCRETIO VALENTIS FILI(I) / GLAD(IATORUM)
PARIA X PUG(NABUNT) POMPEIS VI  V IV III PR(IDIE) IDUS APR(ILES) VENATIO LEGITIMA / ETVELA ERUNT / SCR(IPSIT) CELER
rechts: SCR(IPSIT) AEMILIUS / CELER SING(ULUS) / AD / LUNA(M) 
'20 paar gladiatoren van Decimus Lucretius Satrius Valens, eeuwige priester van Nero(de naam Nero is doorgestreept), zoon van Caesar Augustus, en 10 paar gladiatoren van Decimus Lucretius Valens, zijn zoon, zullen vechten in Pompeii op de 6de 5de 4de en 3de voor de idus van april (=8 tot en met 12 april) er zal een jachtpartij volgens de regels zijn, en een zeil tegen de zon. geschreven door Celer. Rechts: Geschreven door Aemilius Celer, alleen, in het maanlicht.'
P[RO SALVTE GER]MAN[ICI CAESARIS TI] CLAVDI V[E]RI   M RV FELICITER
FAM(ILIA) GLAD(IATORIA) PVGN(ABIT) [... MA]RT(IAS) POMPEIS VEN[ATIO ATHLET]AE SPARSIONES QVA DIES PATIENTVR ERVNT
Hoewel zwaar beschadigd kunnen we deze aankondiging nog lezen:
'Op de gezondheid van Germanicus Caesar Tiberius Claudius zal de gladiatorenfamilie  van Verus .......maart (of februari?) te Pompeii. Er zal een jachtpartij  zijn en atletiekspelen.
Er zal geparfumeerd water zijn om de dagen nog aangenamer te maken.'
Een naam die voortdurend voorkomt is die van  Cnaeus Alleius Nigidius Maius.
Deze man kwam uit een oude eerbiedwaardige  Etruskische familie, werd ook nog eens geadopteerd door een steenrijke Romeinse familie en had bovendien (het kan niet op) een schitterende politieke loopbaan. Geen wonder dat hij diverse gladiatorspelen betaalde. Er gaan zelf geruchten dat hij na de aardbeving in '62 de prachtige nieuwe fresco's in het amphitheater op eigen kosten heeft laten schilderen.
Naast de eretitel "Princeps coloniae" ("de belangrijkste  man van Pompeii") werd hem ook de eretitel "Princeps munerariorum" ("De belangrijkste man  van de spelen" ) gegeven.
Ongetwijfeld waren er standbeelden voor hem opgericht, waarschijnlijk zelfs op het forum.  Maar niets is er van over. Zo zullen we nooit het gezicht zien van deze belangrijke man.
Een paar voorbeelden:
Zo had een gladiatormaaltijd eruit kunnen zien: Kool, prei,
linzen en gerst.
Of zo: Eieren, worteltjes
en kool. (de wijn moeten we even wegdenken)
En tot slot: Ave, Caesar, morituri te salutant  (Gegroet Caesar, zij die sterven gaan groeten u)
Cn(aei) Allei Nigidi
Mai quinq(uennalis) sine impensa publica glad(iatorum) par(ia) XX et eorum supp(osticii) pugn(abunt) Pompeis.
(rechts)
Gavellius Tigillo et Clodio sal(utem). Telephe, summ(a) rudis, instrumentum muneris, u(bique) va(le). Diadumeno et Pyladioni f(eliciter).
'Cnaeus Alleius Nigidius Maius, duovir  voor 5 jaar, zal in Pompeii 20 paar gladiatoren en vervangers laten vechten
Gegroet Gavellius Tigillo en Clodio. Telephus, vrijgelaten en onmisbaar voor de spelen, gegroet van iedereen.  Diadumeno en Pyladioni wensen je geluk.'
Wanneer een gladiator in een tweegevecht gewonnen had kon er als extraatje een nieuwe gladiator (een "vervanger" ) komen die de winnaar moest uitdagen tot nog een gevecht.
De tekst "summa rudis" wil zeggen dat deze gladiator zijn vrijheid had gewonnen.  "instrumentum muneris" is zoiets als "onmisbaar voor de spelen". Waarschijnlijk was hij trainer geworden.
Grafsteen voor een glaiator uit Ephesus
( Turkije)

Met deze mooie en dramatische woorden zouden gladiatoren de spelen beginnen.
Helaas is het niet zeker of gladiatoren dit zeiden (of riepen?) aan het begin van de spelen. De enige bron is Suetonius (69/70 - 140 n.Chr.)
Hij beschrijft in "De Vita Caesarum*" spelen die keizer Claudius in 52 n.Chr. liet geven.
Om te beginnen ging het niet om gladiatoren maar om "gewone" ter dood veroordeelden.
Deze veroordeelden begonnen met  "Ave, imperator, morituri te salutant" en Claudius antwoordde met z'n stomme kop "aut non” ("of niet").
De arme veroordeelden dachten dat ze met deze woorden vrijgesproken waren en weigerden te vechten. Claudius (en niet te vergeten het publiek) werd razend en zon op middelen om
ze allen te vuur of te zwaard te laten doden. Uiteindelijk wist hij de veroordeelden met smeken, dreigementen en beloftes toch te laten vechten.  
Zoals je kunt lezen schreef Suetonius ook geen "Caesar" maar "imperator".  
Hoe de mythe van "Ave, Caesar, morituri te salutant"  in de wereld is gekomen weet niemand, maar we laten het maar zo.



* "Quin et emissurus Fucinum lacum naumachiam ante commisit. Sed cum proclamantibus naumachiariis : "Ave imperator, morituri te salutant!" respondisset : "Aut non!" neque post hanc vocem quasi venia data quisquam dimicare vellet, diu cunctatus an omnes igni ferroque absumeret, tandem e sede sua prosiluit ac per ambitum lacus non sine foeda vacillatione discurrens partim minando partim adhortando ad pugnam compulit. Hoc spectaculo classis Sicula et Rhodia concurrerunt, duodenarum triremium singulae, exciente bucina Tritone argenteo, qui e medio lacu per machinam emerserat." Suetonius, Claudius, XXI.6
- Lees een prachtig kort verhaal "De gladiator van Verona" Over de gladiator Varro en zijn moeder Poppea.
 

11) Spel en een verhaal

Spel: Geef een gladiator de juiste wapens! In het Engels, vergeet niet terug te komen naar Romeinspompeii!

9) Wat aten de gladiatoren?






     
   Gastenboek voor vragen en opmerkingen  op index  pagina
1)   Het amfitheater van Pompeii: Algemeen
2)   De spelen in het amfitheater. Wat was er te zien?
3)  
Gladiatoren: de meest voorkomende soorten
4)  
Wie waren de gladiatoren?
5)  
Graffiti uit Pompeii
6)  
Nogmaals het amfitheater van Pompeii
7)  
Gladiatorenschool in Pompeii
8)  
Gladiatorenschool / Ludus gladiatori
9)  
Wat aten de gladiatoren?
10) 
Wie betaalden de spelen?
11) 
Spel en spannend verhaal
1)   Het amfitheater van Pompeii: Algemeen
2)   De spelen in het amfitheater. Wat was er te zien?
3)  
Gladiatoren: de meest voorkomende soorten
4)  
Wie waren de gladiatoren?
5)  
Graffiti uit Pompeii
6)  
Nogmaals het amfitheater van Pompeii
7)  
Gladiatorenschool in Pompeii
8)  
Gladiatorenschool / Ludus gladiatori
9)  
Wat aten de gladiatoren?
10) 
Wie betaalden de spelen?
11) 
Spel en spannend verhaal