Het verzenden van post in het Romeinse rijk
De wegen van het Romeinse rijk
Op verzoek van mijn wederhelft begon ik aan deze bladzijde.
Zijn vraag was of ik wat over de postbezorging in het Romeinse rijk wist. Nou nee, nooit over nagedacht.
Ik weet wel wat van schrift  (
"Graffiti") en waarmee en waarop men brieven schreef ( "Lees een brief uit Vindolanda 97 AD" )
En voor de fijnproevers: Een voorbeeld van het Oskisch, de oudste taal die in 79 AD nog werd gesproken en geschreven in Pompeii
"Geschiedenis van de stad Pompeii")
Wat voor post was er?
- Snelle postbezorging was natuurlijk vooral militair van belang.
  Het was noodzakelijk  in het enorme Romeinse rijk te weten waar er opstanden waren en hoe serieus het was en wat de posities van de
  opstandelingen waren, hoe de strijd verliep, of er versterking moest worden gestuurd etc.
- Laat staan wanneer er weer wat onbekend gebied veroverd moest worden, dan was snelle berichtgeving  met de nieuwste informatie naar
  het hoofdkwartier ook van het grootste belang.
We moeten niet vergeten dat de Romeinen een zeer oorlogszuchtig volk waren.
En ze waren zo goed in het behouden en uitbreiden van het enorme rijk door de forten en meer speciaal: Het uitstekende wegennet ertussen!
De vitale militaire informatie en bestuurlijke verordeningen konden per post over deze wegen snel en efficiŽnt worden bezorgd.
- Andersom gold het ook: Het was van groot belang voor de vechtenden in verre streken om snel te weten hoe de politiek in Rome er voor stond.
  Voor je het wist was de keizer voor wie je streed alweer vermoord en was er een nieuwe keizer met andere ideeŽn over de buitenlandse politiek.
- Of je moest alle strijd neerleggen en als de wiedeweerga oprukken naar Rome om je beoogde nieuwe keizer militair te steunen, altijd een overtuigend
  argument in de senaat waar de nieuwe  keizer "democratisch" gekozen werd. (zoals in het geval van
Vespasianus in 69 AD)
Ambtelijke  post
- Al het normale postverkeer tussen ambtenaren van verschillende gebieden en steden onderling. ("Hebben jullie nog graan over? Ruilen voor dakpannen?
  Wat een rotweer hŤ. Nog last van die Barbaren gehad?")
- De belastingopbrengsten (In natura of geld) uit de verschillende gebieden en steden, met daarbij de precieze administratie op schrift 
- Speciale gezanten  met (geheime) brieven en opdrachten van de keizer persoonlijk
- Ook belangrijke magistraten (hogere ambtenaren) reisden vaak mee met de postkoetsen omdat het een betrouwbaar systeem was om veilig aan te komen.
Privť post
- Er werd heel wat afgeschreven. Ook door vrouwen, zodat twijfel aan een (weliswaar minimale) schoolopleiding voor meisjes weggenomen kan worden.
- Privťpost tussen forten werd gewoon meegenomen met de militaire post. Het was dan wel niet helemaal volgens de regels maar ach, zolang er geen dienstklopper
  in de buurt was..
De wegen
Zonder speciaal op de wegen in te willen gaan (misschien in een ander hoofdstuk)  kan ik je zeggen dat ze uitstekend waren aangelegd,  zo uitstekend dat er een
groot deel tot op de dag van vandaag nog bestaat. Ook veel Nederlandse  provinciaalse wegen volgen nog precies de oude Romeinse weg omdat dat de slimste manier bleek
te zijn van plaats A naar B.
- De wegen werden in het hele rijk op een min of meer standaard manier aangelegd, rekening houdend met het terrein. Liefst zo recht mogelijk, dat is immers
  de snelste weg van fort naar fort.
- In de loop der tijden was het netwerk zo uitgebreid dat het zo'n 80.000 km bedroeg!
- Alle wegen leiden letterlijk naar Rome. Het enorme netwerk van wegen kwamen allemaal samen in Rome.
- Als wegwijzers werden mijlstenen gebruikt 
(milia passuum) die elke duizend passen aangaf  tussen mijlsteen en mijlsteen (Romeinse mijl = ongeveer 1481,5 m).
  Op de mijlsteen werd de naam vermeld van degene  die de weg had laten aanleggen. (meestal een keizer) Maar vaak ook de afstand naar de eerstvolgende belangrijke plaats.
- Er bestonden ook kaarten (itineraria) met daarop aangegeven de afstanden van plaats naar plaats en de mansiones (herbergen),  mutationes (pleisterplaatsen) en Castra (legerplaatsen) onderweg.
  Deze kaarten waren voor legerleiding en hogere ambtenaren en niet voor de eenvoudige burger.
Een typische eindeloze Romeinse weg
in Groot-BritanniŽ. Rechtuit en maar
rechtuit, dwars door Barbarenland naar het volgende punt van Romeinse beschaving.
- Van de Perzen namen de Romeinen het systeem over van een pleisterplaats per dag reizen.
   Je neemt de gemiddelde afstand van wat een paard en rijder kunnen afleggen op een dag en zorgt daar voor een plek waar je je paard kunt stallen, jezelf opfrissen,
   een hapje kunt eten en natuurlijk slapen.
   Deze plekken op ongeveer 25 tot 30 km van elkaar, met eet-en slaapgelegenheid en plek voor paard heten 
MANSIONES
   Per voet of met een kar voortgetrokken door muilezels of ossen was je trouwens heel wat langzamer.
-  Mansiones waren officiŽle, beschermde overnachtingplaatsen. Je kon er niet overnachten zonder een "diploma".
   Een "diploma"  in die tijd wilde zeggen een bewijs dat je in officiŽle functie was en onder bescherming van de staat viel.
   Er werd precies bijgehouden door de eigenaar van de Mansio wie er arriveerde, war hij bij zich had,  en wanneer die persoon weer vertrok.
   Belangrijk bv. wanneer je als keizer precies wilde weten waar de belastinginners waren en hoe lang het nog zou duren wanneer ze met
   geld of goederen aan zouden komen in Rome. En om zeker te weten dat de belastinginners (en vooral hun geld of goederen) geen haar gekrenkt zouden worden.
-  Rond de MANSIONES werden vele  andersoortige herbergen gebouwd die niet zo kieskeurig waren wat betreft hun clientŤle en zeker geen paspoort vroegen.
   Echt veilig kon je deze "onofficiŽle" herbergen  niet noemen, en reizigers "op stand" maar zonder "diploma"  logeerden liever bij familie of vrienden dan dood te
   worden gevonden in zo' n herberg.
-  Om een mansio ontstond weer vaak een markt en huizen en nog meer voorzieningen voor zowel de reizigers als de lokale bevolking. Niet zelden groeide het uit tot een
   Romeins dorpje en was het soms zelfs het begin van een stad.
- Tussen de MANSIONES waren op regelmatige afstanden, rond elke 12 tot 18 km, MUTATIONES

MUTATIO  (mv. MUTATIONES)
- Het leger was degene die meestal de wegen aanlegde en geen gebruik maakte van MANSIONES of MUTATIONES.
  Ze waren namelijk zelfvoorzienend in hun onderhoud wat betreft voedsel en onderdak. 
  Zij bouwden, behalve de wegen, CASTRA (enkelv. Castrum) oftewel legerplaatsen op militair strategische plekken. Deze legerplaatsen waren voor langer verblijf van het leger bedoeld.
  Er konden in een castrum ruim 5000 man verblijven.
- CASTELLA (enkelv. Castellum) waren kleinere legerplaatsen speciaal voor niet-Romeinse hulptroepen. Ongeveer 500 tot 1000 man.
- Vaak waren deze forten het begin van een echte stad die soms tot in onze dagen voortbestaat. Bijvoorbeeld in Nederland: Utrecht (Traiectum) of Nijmegen (Noviomagus)
- In Duitsland heb je de legerplaats Xanten (Colonia Ulpia Traiana)  wat gedeeltelijk gereconstrueerd is. Een bezoek waard!
  Hier kun je  zien hoe enorm zo' n legerplaats was en hoe het dorp eromheen uitgroeide tot een behoorlijk "Romeins"  stadje compleet met
  amfitheater, tempels en thermen (badhuizen). 
- Het spreekt voor zich dat in een legerplaats ook onderdak en zorg voor mens en dier geregeld was.
- Wegen werden vaak als dwangarbeid  aangelegd door gevangenen.
- Met verse paarden van een mutatio kon je als koerier met belangrijke post sneller dan snel zijn.
FORTEN  (CASTRA en CASTELLA)
Waarschijnlijk Mansio (reconstructie)
Romeinse wegen in het stukje van het Romeinse rijk wat nu
Nederland heet.
Langs deze wegen werd ook de (officiŽle) post vervoerd.

.

Je ziet op de kaart hierboven de limes door wat nu Nederland heet.
Limes zijn de grenzen (verdedigingslinies) van het Romeinse rijk, bewaakt door Romeinse legerplaatsen. (Op deze kaart aangegeven met rode circels)
In het noordelijk gebied boven de Limes woonden de barbaren. Het lichtgele gebied was een overgangszone tussen Barbaren en Romeinen.
Er waren nog veel meer wegen die hier niet afgebeeld zijn, bijvoorbeeld de weg naar het zuiden via Maastricht. Deze weg leidde naar veilig onder Romeins gezag staand gebied.
De brieven
Papyrusrol
Dit is papier gemaakt van de papyrusplant.(Ons woord papier komt van Papyrus)
Er werd met pen en inkt op geschreven.
Het was vrij kostbaar in onze streken want papyrusplanten komen hier niet voor.
In een villa net buiten Pompeii zijn in de bibliotheek veel papyrusrollen teruggevonden (Het huis van de papyrii)
Tot op de dag van vandaag probeert men methodes om de deels verkoolde rollen uit te rollen en te lezen.  Met weinig succes helaas.
Wastabletten (Tabulae ceratae)
Houten (soms bronzen) plankjes.
Aan de binnenkant van het plankje was een uitsparing gemaakt wat met een dun laagje was was bestreken en waar je met een soort spijker (
stilus)
je tekst op schreef. Daarna klapte je de plankjes dicht. Doordat de was wat dieper lag dan de randen kleefde het niet aan elkaar.
In de plankjes waren aan een kant twee gaatjes gemaakt waar je touw door reeg om ze aan elkaar vast te maken.
Je maakte meer bladzijden door meer plankjes aan elkaar te  bevestigen. Twee plankjes werden "diptycha" (tweeluik) genoemd, nog een plankje erbij was een "triptycha" (drieluik).
Deze wastabletten zijn vrij algemeen gevonden, evenals de stili.
Berichtjes op papyrus met een
officieel lakzegel, dus alleen te
openen door een bevoegde ontvanger.
Dit waren nu o.a. de spannende
boodschappen naar een legerbevelhebber
met de stand van zaken op het
slagveld die met de grootste spoed
moesten worden bezorgd. (reconstructie)
Wat hadden wegen en post met elkaar te maken?
Houten plankjes (Tabulae)
Waarop met pen en inkt werd geschreven.
Dit was waarschijnlijk het meest gebruikte materiaal in onze lage landen, maar zijn vanwege het materiaal meestal vergaan.
De beroemde brieven uit
Vindolanda (een Romeins fort in Groot-Britannie) zijn door een gelukkig toeval grotendeels bewaard gebleven. 
Uit de vondst blijkt hoe intensief de post was tussen de verschillende forten, dat vrouwen regelmatig brieven schreven,
en dat veel slaven ook konden schrijven.
De pennen om met inkt te schrijven leken precies op onze kroontjespennen van nu.
- De meeste post werd van oudsher over zee vervoerd. Het duurde ongeveer even lang als over land. Behalve in de herfst en winter, wanneer het reizen over zee te langzaam en gevaarlijk werd.
- De wegen werden steeds beter en het wegennet landinwaarts steeds uitgebreider. De post werd in het achterland per paard of postwagen vervoerd. Het was een goed georganiseerd
  systeem, maar alleen bedoeld voor officiele post.
- Privťpost werd meestal meegegeven aan vrienden of bekenden die toch al naar een bepaalde stad of plaats moesten reizen.
- Ook kon je natuurlijk een vertrouwde slaaf met je post wegsturen.
- Ondanks de goede wegen kon privťpost er soms een eeuwigheid over doen om aan te komen. Zeker per os of ezel of te voet.
- PS.  Postduiven waren ook bij de Romeinen al bekend.
.
De halteplaatsen: "mansiones" en "mutationes"
MANSIO (mv.MANSIONES)
Militaire post

Hier kon je verse paarden krijgen, en meestal was  er een hoefsmid en dierenarts aanwezig.  Je kon er niet slapen, soms wel een hapje eten.
Een mutatio had meestal zo'n 20 verse goedverzorgde paarden klaar staan voor de koerier-met-haast.
Het hoofdpostkantoor, Castra peregrina, in Rome
Alles, zonder goede wegen geen post.
Post was niet hetzelfde als onze post vandaag. De post was in de allereerste plaats de communicatie tussen de bestuurders in Rome en de rest van het rijk.
Het was voor het besturen van het grote rijk zeer belangrijk dat de post snel en betrouwbaar bezorgd werd. Dit kon door de bijzonder goed aangelegde wegennet.
Onder "OfficiŽle post" werd verstaan:
- Brieven
- Goederen. Bv. (en niet onbelangrijk) de belastingopbrengst in geld of natura.
- Ambtenaren. Ze  mochten meereizen met de post, mits in bezit van keizerlijke toestemming (
Diploma) Hier is ons woord "diplomaat"  van afgeleid.
  Een diploma bestond uit twee wastabletten met de naam van de keizer, de naam van de gebruiker en de tijd waarop het geldig was. Ook de uitgifte van diploma's werd bijgehouden en gecontroleerd.  
Al deze "post" stond tijdens het reizen en de overnachtingen in officieel erkende herbergen (Mansiones) onder keizerlijke bescherming.
Ook mocht je met diploma gebruik maken van de tussenstations (Mutationes) waar je verse paarden en slaven kon krijgen.
Mijlsteen in Duitsland.
Deze staat op de via
Claudia Augusta, met erop aangegeven de afstand naar Augsburg en Regensburg.
Een mijlsteen in Groot-BritanniŽ,
om precies te zijn pateley-moor.
Midden-Oosten.
Khan Saharonim
(De wierook route)
Plinius de jongere (Dezelfde die een ooggetuigeverslag schreef over de uitbarsting van de Versuvius) biechtte aan zijn vriend  keizer Trajanus op dat hij zijn vrouw een diploma had gegeven zodat ze snel haar condoleances kon geven aan bevriende familie van wie iemand gestorven was.Trajanus begreep het gelukkig. Dit laat zien dat het afgeven van diploma's beperkt was, dat het reizen met diploma's sneller was dan zonder en dat er ook misbruik van gemaakt kon worden.
Stili (enkv.Stilus)
Aan de schrijfkant waren
ze puntig en aan de achterzijde hadden ze een  verbreding die
diende als gummetje om
verkeerde letters of woorden in de was weer egaal te vlakken.
De adressering
- Meestal was de voornaam en familienaam voldoende, zeker als bekenden of slaven de privťpost meenamen.
- Dat was maar gelukkig, want straatnamen of huisnummers bestonden niet.
- Ook post naar een Castra (fort) had blijkbaar genoeg aan een summiere aanduiding. Meestal was de naam van het fort en de naam van de geadresseerde genoeg.
  Soms werd er de militaire rang aan toegevoegd. Althans dit is het geval met de brieven van en naar Vindolanda.
- In Pompeii wist iedereen wel waar de bekende families woonden en anders waren de naam, gecombineerd met openbare gebouwen, fonteinen en andere bijzondere
  kenmerken ook genoeg stel ik me zo voor. (Zoiets als "Gaius Fortunatus die boven de bakker woont bij de fontein van de overvloed ")
-  Zoals ook bij ons in de Nederlanden tot Napoleon gebruikelijk was. In de tijd van Napoleon werden pas achternamen, straatnamen en straatnummers algemeen ingevoerd.

Meerder tabula
aan elkaar
Vrouw uit Pompeii met
tabula en stilus
En dicht bij huis:
Bij Valkenburg
- Sommige post of papieren  mochten absoluut niet gelezen worden door een vreemde. We hebben het dan niet alleen over militair gevoelige informatie, maar bv. ook over testamenten.
- Ook goederen die vervoerd werden in bv. zakken moesten beschermd worden tegen diefstal. (Kisten hadden gewoon sloten)
  Om de post en  goederen te beschermen gebruikten Romeinen een lakzegel. De zegel mocht alleen de ontvanger verbreken. Was de zegel al gebroken bij ontvangst dan wist je dat iemand aan
   je post of goederen gezeten had.
Kruisiging was de straf als je daarop betrapt werd.  
Verzegelen
- Het principe van een lakzegel was dat je bijenwas verwarmde en daarin met een stempel of zegelring een afdruk maakte. De afbeelding op de zegelring of stempel was meestal uniek (net als
   een handtekening) zodat de ontvanger meteen wist wie het gestuurd had. Je zorgde ervoor dat het touw waarmee de brief of zak is vastgemaakt ook door de was liep.
  Wanneer de was was afgekoeld zat alles aan elkaar vast en zag je meteen wanneer het verbroken was door onbevoegden.
Tabulae  met zegeldoosje (Het touwtje is niet origineel)
Zegelring uit Pompeii
Gewoon eenvoudig de naam
Er zijn veel van dit soort ringen gevonden.
Zegeldoosjes
Voor extra zekerheid waren er zegeldoosjes om een waszegel te beschermen, zodat de waszegel niet perongeluk werd gebroken.
Deze zegeldoosjes bestonden uit twee scharnierende helften.
Je knoopte je brief of zak stevig vast met touw en zorgde dat de knoop in de zegeldoos lag.
Dit werd makkelijk gemaakt door twee uitsparingen in een helft waar je het touw door kon leiden.
In de helft  waar de knoop lag werd de warme was gegoten. In de was werd het stempel gedrukt. De twee helften werden dan dichtgeklapt.
Aan een kant zaten standaard meerdere gaten, waarschijnlijk om de was sneller te laten drogen. 
Door heel het Romeinse rijk zijn deze zegeldoosjes teruggevonden, ook in Nederland.

Een goed voorbeeld van een zegeldoos.
Zegelring met afbeelding.
Klik eens groot en
bekijk de wolf. Daar zou ik de
zegelafdruk wel van willen zien!
Schrijfsetje uit
Caerleon, Groot-BritanniŽ.
Je ziet een stylus en
zegeldoosje, een
eenvoudige inktpot en een
loden plaatje met de naam
Vibius Proculus, om goederen
te markeren. (1ste eeuw na Chr.)
Man met papyrusrol en vrouw
met tabulae en stilus. Pompeii.
- In de Republiek bestond er al een goed werkend netwerk om militaire post te bezorgen. Een koerier te paard bracht de post naar een MANSIO en vandaar bracht een andere koerier het
  weer verder naar de volgende MANSIO etc. tot de brief bij de geadresseerde was.
- Keizer Augustus besloot het systeem iets te veranderen. Een- en dezelfde persoon moest de reis in zo kort mogelijke tijd maken.
  Dit vond hij belangrijk omdat de koerier dan bij aankomst ondervraagd kon worden over de toestand ter plaatse van waar hij kwam en de echtheid van zijn berichten  (brrr)
- Dit hield in dat er ook MUTATIONES werden gebouwd, waar je verse paarden kon krijgen om snel mee verder te kunnen reizen.
- Er is weinig bekend over hoe de bezorging van de officiŽle post precies werkte. Bv. wie precies de Mansiones en  Mutationes betaalde en onderhield.
 
Nog veel meer
zegeldoosjes
Nog een schrijfsetje, nu uit GalliŽ.
Schrijfplankje, stili, zegelring-met-naam,
inktpotje (deksel ligt ervoor), en een
pincetachtig ding wat ik niet thuis kan
brengen. (1ste eeuw na Chr.)
Inktpotje met pen. Om met inkt te schrijven gebruikte je een voorloper van onze kroontjespen. Waarom het handig is een inktpotje op te kunnen hangen weet ik niet.
Cursus vehicularis
Vaak wordt de term "Cursus publicus" gebruikt,  maar dit is de naam voor het vernieuwde systeem wat de Romeinse keizer Diocletianus
in de vierde eeuw na Chr. invoerde.
Mutatio (fresco Rome)
Lakzegel
- Beter is de verzamelnaam CURSUS VEHICULARIS.
  Hier valt onder alle staatspost, dwz. militaire- en ambtelijke post en de ambtenaren zelf, gedurende de republiek en het vroege keizerrijk.

  Er was een groot verschil tussen privťpost en officiŽle post 
  Het verschil was dat officiŽle post altijd binnen redelijke tijd aankwam. Ook werd bijgehouden wie wat en wanneer verzond.
  Van privťpost moest je maar afwachten of het wel bezorgd werd en hoe lang het zou duren.
Manieren om post te bezorgen:
Een spannende momentopname: Wolven
vallen de postwagen aan, met lansen
wordt er verdedigd, terwijl er in volle
vaart wordt gereden.
Maar zo ging het vaker: Een gezapig
gangetje door  slaapverwekkend landschap. Reconstructie van een
postkoets met passagiers.
Nog een postkoets, met
passagiers.
Zegelstempels
Geromantiseerd plaatje van een
koerier die wacht op een andere
koerier.
En tot slot:

Nogmaals Augustus en zijn postsysteem
We hadden het al over de hervorming van het postsysteem wat Augustus invoerde.
Vroeger werd de post naar een Mansio gebracht en nam een andere koerier de post weer mee naar de volgende Mansio. 
Augustus wilde dat een koerier de post vervoerde.
Deze koerier was een gewone legionair maar lid van een speciale legereenheid; de Frumentarii.
- Het hoofdkwartier van deze eenheid was de " Castra Peregrina"  in Rome.
  Dit hoofdkwartier stond in contact met alle provinciale hoofdsteden.
- Dit castra Peregrina was dus het zenuwcentrum van alle belangrijke post uit het hele rijk. Van hieruit werd
  Augustus, en daarna de keizers na hem, geÔnformeerd over alles wat er in het rijk gebeurde.
- Vanuit hier werden natuurlijk ook alle officiŽle verordeningen naar de provincies verstuurd.
- Maar hiervandaan werden ook  in opdracht van de keizer strikt geheime boodschappen overgebracht door
  speciale gezanten. Soms, fluistert men, ging het zelfs om moordopdrachten.
- Ook werden er "spionnen" (anonieme controleurs)  naar verschillende provinciehoofdsteden gestuurd
  om bv. de politieke verhoudingen ter plaatse in kaart te brengen of te onderzoeken of de belastingopbrengsten
  wel klopten.
- Behalve wat summiere feiten en veel geruchten is er weinig bekend over wat zich precies in het Castra
  peregrina afspeelde of wat de speciale legereenheid Frumentarii precies was. Toch wordt er op grond van
  wat we weten gezegd dat het de eerste geheime dienst ter wereld was.
Geheime dienst
Dit is een gevelsteen in een muur vlakbij het forum. Er zijn twee wijndragers op afgebeeld. Je kan het zien als een soort straatnaam. De witte plaat eronder is van onze tijd.
detail


Onderzoek, tekst en webdesign ©Sione van Walderveen



     
   Gastenboek voor vragen en opmerkingen  op index  pagina