Hoe werd je een slaaf?
- Na veldslagen werden in de overwonnen gebieden geroofde bewoners verhandeld als slaven. Dit kon om duizenden mensen gaan.
- Je was automatisch slaaf als je moeder slavin was.(Het maakte niet uit of je vader een vrij man was)
- Je liefhebbende ouders, althans je vader want hij was de baas, liet je als slaaf verkopen wegens bv. geldgebrek.
- Als je enorme schulden had kon je als slaaf verkocht worden, of jezelf als slaaf verkopen, om zo een deel van je schulden af te  lossen.
- Hetzelfde gold voor het plegen van een misdrijf, sommige straffen waren dat je als slaaf werd verkocht.
Hoeveel slaven waren er?
- In Pompeii ten tijde van de eruptie waren ongeveer 4 op de 10 mensen slaaf. Het was dus geen uitzondering om slaaf te zijn, meer een soort
onderklasse. En ook dit is niet altijd waar: je kon slaaf zijn en veel macht hebben.
-
Vergeet niet dat de meeste vrije Romeinen zelf kinderen waren van vrijgelaten slaven!!!
Was je je hele leven slaaf?
- Nee. Je kon jezelf vrijkopen. Dit moest dan gelijk staan aan het aankoopbedrag van je eigenaar. Meestal was dat niet te doen met
het weinige-tot-niets wat je betaald kreeg. Maar goed; hoop doet leven.
- Nee. Je eigenaar kon je vrijlaten.
1)  Meestal per testament na zijn dood.(
testamento) Dit werd vaak gedaan om te laten zien wat voor een goed mens de eigenaar
    was geweest. Ook vrije vrouwen hadden het recht hun slaven vrij te laten. Keizer Augustus vond het de spuigaten uitlopen en stelde een limiet
    aan vrijgelaten slaven per testament.
2)  Je kon worden vrijgelaten per
vindicta, een symbolische klap in je gezicht of slag met een zweepje. Bij deze ceremonie moest een
    magistraat aanwezig zijn. Dit was meestal  geen probleem.
3)  Je kon worden vrijgelaten per c
ensus. Eens in de vijf jaar moest het hoofd van de familie opgeven wie er tot de familie behoorden. In
    die periode  vrijgelaten slaven werden ook opgegeven als familie en waren dan officieel vrij.
- Een apart geval waren de slaven die zelf weer slaven hadden die het eigenlijke slavenwerk voor de meester/es deden. Deze plaatsvervangende
slaaf
heette
vicarius
- Dit klinkt allemaal wel rooskleurig maar: In principe was je slaaf tot aan je dood.
Werden slaven gewaardeerd?
- Als eigenaar steeg je status met de hoeveelheid slaven die je had maar ook hoe duur je slaven waren geweest. Een Griek
als persoonlijke leraar voor je kinderen bv. was heel veel waard. Ook een goede kok was duur en geliefd. Zo waren er wel meer slaven
die om hun  talenten werden gewaardeerd en daarom heel veel kostten. In die gevallen was de eigenaar natuurlijk heel voorzichtig met
zijn dure 'koopwaar'.
- Een slaaf kon een opleiding krijgen in een vak. Soms kon hij/zij dan met winst doorverkocht worden. In ieder geval was het ook handig
wanneer je vrijgelaten werd en je een vak geleerd had zodat je zelfstandig je brood kon verdienen.
- Veel slaven werden 'in huis' geboren. Natuurlijk was de hele vrije familie gehecht aan iemand die in huis geboren en getogen was. Net zo
schattig als een puppy of kitten. Maar  nooit  kregen ze dezelfde rechten als de vrije familieleden. Romeinen gaven de voorkeur aan deze
slaven omdat ze van jongst af aan 'getraind' waren en dus niet opstandig, zoals de meeste slaven gevangen genomen op een slagveld in
een ver land.
Hadden slaven rechten?
- Ze hadden het recht zich vrij te kopen.
- Ze mochten onderling trouwen. Het was weliswaar niet officieel maar werd gedoogd. De kinderen waren dan wel weer automatisch slaaf.
- Ze mochten als getuigen in rechtszaken optreden. Pas nadat ze gemarteld waren...goh daar had je nog eens wat aan.
Werden slaven slecht behandeld?
- Dat hing van de eigenaar af. In ieder geval was je als eigenaar tot aan de Republiek straffeloos wanneer je je slaaf ernstig lichamelijk letsel
toebracht of  zelfs doodde. Later moest je toch wel een een beetje goede reden aanvoeren om dat te doen. Maar een slaaf die het waagde zijn
eigenaar te doden kreeg de doodstraf en dat niet alleen, alle slaven in het huishouden werden gedood, of ze nu iets met het misdrijf te maken
hadden gehad of niet.(Senaatsbesluit 10 n.Chr. uitgevaardigd door S.C. Silanianum)
Via Tacitus komen we te weten dat na de moord op Pedianus Secundus in 61 n.Chr. zowat 400 slaven geëxecuteerd werden!
- Lijfstraffen waren normaal. Bv.stokslagen of geseling. Dit hing van de meester/es af, er waren geen wetten voor. Heel erg was dat je als slaaf
gebrandmerkt kon worden, als wegloper, leugenaar of dief. (Afgekort FUG, KAL en FUR)
- Er waren meesters die juist heel goed met hun slaven omgingen en hen ook waardeerden. Slaven konden dan zelfs hun eigen privéwoningen
hebben en
bleven na hun vrijlating (manumission) bevriend met hun meester/es.
- Tijdens de republiek  was het normaal een oude of zieke slaaf/slavin gewoon op straat te zetten waar ze een zekere dood tegemoet gingen.
Pas onder de keizers werd dit raar gevonden (niet verboden) en mochten oude of zieke slaven (meestal) op hun plek blijven.
- Hard werken onder slechte omstandigheden voor heel weinig of geen geld was normaal.
-
Kortom: het hing van de meester/es af en de normen en waarden van de tijd.
manumission, oftewel vrijgelaten, en dan?
- Manumittere betekent  letterlijk: manus= hand, oftewel macht,controle  en  mittere= laten gaan, wegsturen. De eigenaar/eigenaresse liet de slaaf
of slavin vrij. Dit gebeurde door een symbolische klap in het gezicht of met een zweepje, met een ambtenaar als getuige..
Je was dan een vrije vrouw of man, maar dat was niet hetzelfde als een Romeins burger zijn.
Pas je kinderen waren Romeinse burgers met
alle rechten vandien
!
- Als vrijgelatene moest je je voormalige eigenaar/eigenaresse natuurlijk wel eeuwig eer bewijzen. Dat kon vrij ver gaan, afhankelijk van
de voorwaarden bij je vrijlating. Er waren twee termen die aangeven dat je niet helemaal zo vrij was als je zou willen. De eerste is
obseqium.
Dit betekent dat je verplicht was altijd je dankbaarheid en nederigheid te tonen tegenover je voormalig meester/es. Bv knielen wanneer je ze
tegenkwam. De tweede is
operae. Dit was erger want je moest dan een voor een vooraf bepaalde periode per jaar weer even slaaf van je
meester/es zijn. Bv meehelpen met de oogst op een grote boerderij.
Tot slot: Latijnse termen voor slaven
Servus (man.) / ancilla (vr.)  slaaf / slavin
Libertus (man.) / liberta (vr.) Vrije  man/vrouw, oftewel een slaaf/slavin die is vrijgelaten (manumit)
Patronus (man.) / patrona (vr.) De patroon /es, dat wil zeggen je voormalige  meester/es wanneer je vrijgelaten was.
Dominus (man.) / domina (vr.)  Meester / es
Carnifex. Speciale slaaf die de lijfstraffen uitvoerde op medeslaven.
Contubernium. Het 'huwelijk'  tussen een man en vrouw waar in ieder geval 1 van hen slaaf was en daarom geen legaal huwelijk kon sluiten.
De partner in zo'n huwelijk heet
Contubernalis.
Concubina. Een vrouw (slavin of vrije vrouw) die een langdurige relatie had met een man die wettelijk hoger in rang stond en die haar niet
kon of wilde trouwen.
Peculium. De bezittingen waar de slaaf/ slavin zelf over kon beschikken.Na zijn/haar dood ging het weer naar de meester/es
Verna.Een slaaf/slavin die in huis geboren was.
vicarius. Plaatsvervanger van een rijkere / machtiger slaaf
Wat voor soort slaven waren er?
-
familia rustica; slaven die op het land werkten Hier worden twee soorten landarbeiders mee bedoeld: Degenen die moesten zwoegen op
een
grote  boerderij  waar bv. graan geteeld werd. Deze slaven hadden werkelijk een rotleven zonder de minste rechten die andere slaven nog
wel hadden. Zo werden ze vaak 's nachts geketend vastgehouden.
- Er  waren wat we nu zouden noemen ' buitenplaatsen' , die voornamelijk voor het mooi waren en waar de rijke meester/es maar
een paar maanden per jaar verbleef. De rest van het jaar was er een opzichter:
vilicus. De slaven die op deze buitenplaatsen werkten waren
meestal  duurgekochte specialisten voor bv het aanleggen en onderhouden van de parken. Omdat ze zo duur waren  werden zij natuurlijk
een stuk beter behandeld.
Was er verzet van slaven?
- Vergeet niet dat slavernij in de hele oudheid volkomen normaal werd gevonden. Er waren belangrijke Romeinen die vonden
dat slaven beter behandeld moesten worden, maar het systeem van slavernij op zich stond niet ter discussie.
Pas met de komst van het christendom begonnen sommige christenen te vinden dat slaven meer rechten zouden moeten hebben.    
- De positie van vrije mensen was weinig anders. Zelfs dat van zonen in een rijke familie (we hebben het niet over de dochters, die hadden
nog minder te vertellen) was altijd ondergeschikt aan die van de vader. En dat konden zeer strenge regels zijn...
Slaven,vrijgelatenen en vrije Romeinen
Wanneer je alle tekst hieronder gelezen hebt blijft er maar een conclusie over: Vrije Romeinen en slaven konden niet zonder elkaar.
Kijk eens naar Pompeii, waar een van de rijkste huizen toebehoorde aan de gebroeders Vettii. (Aulus Vettius  Restitutus en Aulus Vettius
Conviva)
Zij waren vrijgelaten slaven!!
Staatsslaven aan het werk
met hijskraan (jawel!)
keukenslaven
Grafsteen van de familie Rabiri.
Vrijgelatenen
.
Meesteressen en slavinnen
(Herculaneum)
Gevangen Germaanse
slaven
- Over arme vrije families hebben we het niet eens. Hun positie was ongeveer hetzelfde als die van slaven. Misschien zelfs minder, want slaven
kregen
tenminste nog elke dag te eten en vaak de mogenlijkheid tot opleiding en verbetering van hun bestaan..
- Ontsnapte je als slaaf/slavin dan was je nergens veilig. Er waren speciale eenheden die ontsnapte slaven opspoorden. Als je weggelopen
slaven probeerde te helpen werd je zelf ook gestraft. Veel slaven droegen als honden halsbanden met de naam van de eigenaar erop.
- De belangrijkste slavenopstand was onder Spartacus. Dit was 73  vChr. tot 71 vChr. Het was in de buurt van Pompeii waar Spartacus
(een ontsnapte gladiator) een leger opbouwde van 70.000 man. De meesten waren voormalige slaven. Na verschillende overwinningen op het
Romeinse leger werden ze toch verslagen en ongeveer 6000 slaven werden gekruisigd langs de via Appia van Capua naar Rome.
- Kruisiging was de populairste doodstraf voor slaven (moest je wel iets ergs voor gedaan hebben.) Een lichtere vorm was om te moeten
rondlopen
met een balk in je nek waar je armen aan vastgebonden waren.
- Je kreeg de voor- en achternaam van je meester/es als voornamen, je eigen naam werd achternaam. Je eigen naam kon echt je eigen naam zijn,
of zoals je meester/es het leuk had gevonden je te noemen. Dat kon dus voor hetzelfde geld iets zijn als 'schele', 'mankpoot' of 'de Griek'. Het
klinkt wat  ingewikkeld maar als voorbeeld:
Marcus Antonius' dochter Antonia liet een slaaf vrij die Pallas heette. Hij kreeg de naam van de vader van Antonia (want ook romeinse vrouwen
hadden niets te zeggen maar hun vaders of echtgenoten wel), dus  M. Antonius Pallas.
Een slavin kreeg de vrouwelijke vorm van de voornaam van haar meester/es plus de slavennaam als achternaam. Bv Antonia liet een slavin
vrij die Caenis heette. De slavin kreeg dan de naam Antonia Caenis.
- Op grafstenen werd er bij hun nieuwe naam voor de duidelijkheid  vaak 'lib' ='vrijgelaten' toegevoegd.
- Er zijn ook vele grafstenen opgericht door vrijgelatenen voor hun voormalige meester/es. Soms verplicht door het testament van hun meester/es
maar ook heel vaak lijkt het uit oprechte dankbaarheid.
- Zoals vrije romeinse mannen een toga mochten dragen, was het symbool voor vrijgelaten slaven de phrygische muts.
De oorsprong van deze muts vinden we in Perzië (Het huidige Iran). De Perzische god Mithras, vooral aanbeden door Romeinse
soldaten, werd altijd afgebeeld met deze muts.
- Wij kennen deze muts ook door de smurfen.(Het moet niet gekker worden haha)  Grote smurf draagt de rode, phrygische muts.
- Sommige slaven maakten zichzelf onmisbaar door bv het hele bedrijf of huishouden te leiden, zodat de eigenaar of zijn vrouw alleen de
lusten had en niet de lasten van de dagelijkse problemen en beslissingen.  Deze slaven kregen enorm veel vrijheid van handelen, maar nooit
de rechten die er bij hoorden.
- Ook bij slaven onderling had je weer rangen en standen. De slaven die op het land moesten werken waren bijna niets waard. Wilde je als
landarbeidster jezelf ooit kunnen vrijkopen met je opgespaarde geld, dan moest je tenminste 4 kinderen gebaard hebben als vervangende
slaven. Hoe het met de mannelijke landarbeidersslaven zat weet ik niet maar dat zal wel niet veel beter geweest zijn.
Dat werd wel een beetje patserig gevonden. De leukste vind ik een nomenclator, een slaaf die je snel de naam influisterde van degene
die je  groette onderweg. (in het geval je even de naam kwijt was) (Dit zou voor mij zo handig zijn zucht).
- De kinderen hadden ook eigen slaven. Je opvoedster en in je latere leven je leraar werden zeer gewaardeerd.
- Slaven die als gladiator moesten vechten. Daar kon de slaaf (en zijn meester) heel veel roem mee vergaren en zelfs zijn vrijheid. Ze waren
de stervoetballers van  deze tijd.
- servi publici; slaven die werkten voor de staat. Bv bij het aanleggen van openbare werken zoals bruggen, nieuwe gebouwen of wegen. Of
als bv. nachtwaker of  brandweerman. Dit was niet zo heel erg slecht want je wist waar je op kon rekenen en was niet afhankelijk van
de luimen van een persoonlijke  meester/es.  Maar er waren veel meer servi privati dan servi publici!
- servi privati; slaven in de huishouding. Ook wel familia urbana. Een modaal gezin had zo'n twee, drie slaven. Wanneer je je geen enkele
slaaf
kon permitteren  was je wel echt heel arm. Hoe rijker het huishouden hoe meer slaven. Tot in de honderden. Deze werden dan weer
onder leiding van een slaaf onderverdeeld in groepen van tien, ieder met zijn eigen taak en gebied. Bv de keuken, slaapkamers, eetkamer etc.
- De slaven waren er voor alle vervelende, vieze en zware taken in huis, zoals koken, schoonmaken etc.
- Maar ook als persoonlijke assistenten, zoals kapsters of kleedsters, of barbiers of mensen speciaal voor je arme vermoeide voetjes.
- In vertrouwensfunkties als bv. secretaris of amanuenses. (Dit waren hoogopgeleide slaven die konden lezen,schrijven en rekenen)
- Als je als meester/es veel geld  had en dat graag wilde laten zien had je slaven voor de meest idiote dingen, zoals je speciale toga-aankleedslaaf.
Mozaiek van een slaaf
Slavenmarkt
leraar (slaaf) en leerling
Nog een grafsteen voor twee vrijgelatenen
Meesteres en slavinnen. Een doet
het haar en een ander houdt de
spiegel vast (3de eeuw na Chr.)
Hedendaagse impressie van een
slavenmarkt  in Rome
keukenslaafje
Uhmm, een heel eng slaven voet
vasthoud-ding , gevonden in Boscoreale
De slavenmarkt, niet onbelangrijk wanneer je slaaf was....
Zo leef je je gewone leventje en wordt opeens gevangen genomen, weggerukt van geboortegrond en familie, moet soms dagen, weken of
maanden reizen en belandt dan op een marktpleintje waar je tot je stomme verbazing verkocht wordt aan de hoogste bieder...
Of je was al je hele leven slaaf en je eigenaar had genoeg van je, of kon je niet meer betalen, of dacht wat winst te maken.Stond je daar ook
opeens.
- De aediles van de stad kozen plaats en tijdstip uit en zorgden ook dat de belasting over geïmporteerde slaven betaald werd door de handelaren.
- Slaven droegen een plaatje rond hun nek
(titulus) waarop naast hun naam/ leeftijd /nationaliteit/gezondheid ook hun eigenschappen stonden, zowel de
goede als de negatieve. (bv neiging tot vluchten, of neiging tot zelfmoord) Wanneer een nieuwe eigenaar zich bekocht voelde kon hij dat tot zes maanden
na
aankoop aantonen en verhaal halen bij de verkoper dmv dat plaatje. (zeg maar kassa-en garantiebon)
- Er waren verkopen waarbij de nieuwe eigenaar geen verhaal kon halen en dus alle risicos op zich nam. De slaven droegen tijdens zo'n verkoop een
speciale
muts
(pilleus).Zoiets als "uitverkoop, ruilen niet mogenlijk."
- Als een slavenhandelaar een bijzonder mooi partijtje had waren er besloten verkopen, bv bij de potentïele klant aan huis.
Werd een slavenhandelaar gewaardeerd?
Hoewel slaven houden en dus ook kopen en verkopen volkomen normaal was stond het vak van slavenhandelaar (mangones) bijzonder laag
aangeschreven.
Maar je kon in dit vak schatrijk worden dus wie maalde erom?
- Het laagste van het laagste werden Lenones genoemd. Zij verkochten vrouwen met als doel sexslavin te worden.
(Tijdens de Franse revolutie werd deze muts opnieuw het symbool van vrijheid)
Gustave Boulanger "slavenmarkt" 1882
De witgekalkte voeten van de zwarte vrouw betekent dat ze
van buiten het rijk geïmporteerd was en er dus belasting op
haar geheven werd. Het kleine jongetje links draagt een
pilleus.
Ik vind dit een prachtig schilderij omdat ik me door
de goedgetroffen gelaatsuitdrukkingen
helemaal kan inleven. De 3 personen links waren misschien
een familie, die vanwege grote schulden verkocht werden.
Pers met Phrygische
muts
Grote smurf :)
Marianne, symbool van de
franse revolutie
Nog een voorbeeld. De familie  Publius Gessius.
( 50-20 v.Chr)
Publius Gessius wordt afgebeeld in militair
uniform. Fausta Gessia was zijn vrouw die eerst
slavin van hem was geweest. Samen met hun
zoon:  R. Gessius Primus. Ook vrijgelaten.
Slaaf met ijzeren enkelband die
niet meer kon vluchten tijdens de
eruptie in Pompeii
Delen
Onderzoek, tekst en webdesign ©Sione van Walderveen